Beşi bir yerdeyi araştırmaya başladığımda açıkçası karşıma bu kadar farklı bir hikâye çıkacağını düşünmemiştim.
Benim zihnimdeki beşi bir yerde oldukça basitti: Eski düğün fotoğraflarında gördüğümüz, annelerimizin ve anneannelerimizin sandıklarında sakladığı, özellikle gelinlerin boynuna takılan gösterişli bir altın takı.
Biraz araştırınca işin yalnızca bundan ibaret olmadığını fark ettim.
Hatta daha ilk soruda işler karışıyor:
Beşi bir yerde tam olarak nedir?
Aynı isim, farklı şeyler
Bugün “beşi bir yerde” denildiğinde çoğumuzun aklına beş altının yan yana getirildiği kolye geliyor. Gerçekten de bu isimle kullanılan geleneksel kolyeler var.
Fakat kelimenin başka bir kullanımı daha var.
Türk Dil Kurumu'nun sözlüğünde “beşibirlik”; 35,080 gram ağırlığında, 22 ayar bir altın olarak tanımlanıyor. Aynı maddede “beşibiryerde”, “beşibirarada”, “beşli” ve “beşlik” de bu altının diğer adları arasında gösteriliyor.
Yani bugün günlük dilde kullandığımız “beşi bir yerde” ile kuyumculuk ve para tarihinde karşılaştığımız kullanım her zaman aynı şeyi anlatmayabiliyor.
Benim burada ilgimi çeken ise gramından çok başka bir şey oldu.
Bu isim yeni değil.
Osmanlı dönemindeki kalpazanlık üzerine yayımlanmış akademik bir çalışmada, dönemin sahte altınlarından söz edilirken “ziynet olarak kullanılan beşibiryerde altınlar” da sayılıyor.
Demek ki bugün bir düğünde duyduğumuz bu ifade, geçmişte de insanların hayatının içindeydi.
Altın mıydı, güvence mi?
Buradan sonra beşi bir yerdeye yalnızca bir takı olarak bakmak bana biraz eksik gelmeye başladı.
Bugün altın dediğimizde aklımıza çoğunlukla fiyat geliyor.
Kaç gram?
Kaç lira?
Yükseldi mi?
Düştü mü?
Oysa geçmişte bir gelinin boynuna takılan altının başka bir işlevi daha vardı.
Yeni kurulan aileye destek olmak.
Düğünlerde takı verme geleneğinin her bölgede ve her dönemde aynı biçimde uygulanmadığını da söylemek gerekiyor. Örneğin Tunceli Zaza Alevilerinin düğün geleneklerini inceleyen bir yüksek lisans çalışmasındaki sözlü anlatılarda, geçmişte yardımın yalnızca altınla yapılmadığı; para, hayvan, yetiştirilen ürünler, tekstil ve mutfak eşyaları gibi şeylerin de yeni evlenenlere destek amacıyla verildiği anlatılıyor.
Aynı çalışmadaki bir anlatıda ise damat tarafının kıza bilezik ve beşi bir yerde taktığından söz ediliyor.
Bence burada altının kendisinden daha güzel bir şey var:
İnsanların yeni bir hayat kuran iki kişiye “yalnız değilsiniz” deme biçimi.
Bugün bunu bir zarfın içine para koyarak yapıyoruz.
Başka bir dönemde bir hayvan veriliyordu.
Bir başkasında ev için eşya.
İmkânı olan ise altın takıyordu.
Biçimi değişiyor ama düşünce pek değişmiyor.
Neden beş?
İşte araştırırken en dikkat çekici ama aynı zamanda en temkinli yaklaşılması gereken yere burada geldim.
Bugün internette beşi bir yerdeki “beş” sayısını eski Türk inançlarıyla ilişkilendiren anlatılar var. Beş sayısına bereket, koruma veya çeşitli sembolik anlamlar yükleyen açıklamalarla karşılaşmak mümkün.
Bunlar güzel anlatılar.
Fakat araştırırken bunların tarihsel kökenini kesin biçimde ortaya koyan güçlü bir akademik kaynağa rastlamadım.
O yüzden “Beşi bir yerde kesin olarak bundan doğmuştur.” demek bana doğru gelmiyor.
Belki ileride bunu kanıtlayan sağlam bir kaynak karşıma çıkar.
Şimdilik bildiğimizle anlatılanı birbirinden ayırmak daha doğru.
Zaten bir geleneğin değerli olabilmesi için binlerce yıllık mistik bir hikâyeye ihtiyacı olduğunu da düşünmüyorum.
Bazen insanların yüz yıl boyunca bir şeyi yaşatmış olması yeterince güzel bir hikâyedir.
Sandığın dibindeki servet
Sonra gözümün önüne eski bir ev geliyor.
Bir sandık.
Sandığın içerisinde kumaşlara sarılmış birkaç parça eşya.
Ve onların arasında yıllardır kullanılmayı bekleyen bir altın.
Bugün olsa değerini öğrenmek için telefonumuzu çıkarır, birkaç saniyede fiyatına bakardık.
Ama o sandığı açan kadın belki başka şeyler görüyordu.
Kendi düğününü.
Annesini.
Altının kendisine takıldığı günü.
Belki kızına vereceği günü.
İşte burada beşi bir yerde benim için kuyumculuktan çıkıp kültüre dönüşüyor.
Çünkü kuyumcu altının kaç gram olduğunu söyleyebilir.
Kaç ayar olduğunu ölçebilir.
Bugün kaç liraya satılacağını hesaplayabilir.
Ama bir şeyi hesaplayamaz:
O altının bir aile içerisinde kaç hikâyeye şahit olduğunu.
Belki de miras dediğimiz şey budur
Beşi bir yerde bugün hâlâ üretiliyor. Tasarımları değişiyor, farklı altınlarla yapılan çeşitleri bulunuyor ve eski biçimleri modern takılara uyarlanıyor.
Ama beni ilgilendiren tarafı artık pek o değil.
Bir kelimenin bile insanı nerelere götürebildiği daha ilginç geliyor.
“Beşi bir yerde” diye başladığım araştırmada Osmanlı dönemindeki altınlardan düğün geleneklerine, ailelerin birbirine nasıl destek olduğundan sandıklarda saklanan ziynetlere kadar geldim.
Ve sonunda benim aklımda kalan şey şu oldu:
Biz bazen geçmişten kalan eşyalara yalnızca maddi değerleri üzerinden bakıyoruz.
Oysa bir eşya yeterince uzun süre bir ailenin içinde kalırsa başka bir şey taşımaya başlıyor.
İnsanları.
Günleri.
Düğünleri.
Ayrılıkları.
Hatıraları.
Belki bir gün o beşi bir yerde bozdurulur ve altın başka bir şeye dönüşür.
Ama anneannesinin boynunda onu gördüğünü hatırlayan biri kaldığı sürece hikâyesi tamamen kaybolmaz.
Sanırım kültür dediğimiz şey de biraz böyle.
Eşyalar kalmayabilir.
Ama onlara yüklediğimiz anlam, anlatmaya devam ettiğimiz sürece yaşayabilir.
Henüz yayımlanmış yorum yok.